علوم خبری

علوم خبری

تحلیل الگوی محتوایی و موضوعی در مطبوعات دینی محلی دوره قاجار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
داود آقارفیعی 1
ربابه معتقدی 2
1 استادیار پژوهشکده اسناد سازمان اسناد و کتابخانه ملی، تهران، ایران. (نویسنده مسئول)، رایانامه: d-agharafii@nlai.ir
2 استادیار پژوهشکده اسناد سازمان اسناد و کتابخانه ملی، تهران، ایران. رایانامه: ro-motaghedi@nlai.ir
10.22034/lrsi.2026.584316.1525
چکیده
هدف: این مقاله با رویکردی کاربردی و با هدف دستیابی به مضامین و مفاهیم محتوایی و موضوعی نوشتاری به‌کار برده شده در نشریات محلی تخصصی نگاشته شده است هدف اصلی آن، تحلیل الگوی محتوایی مطبوعات دینی محلی دوره قاجار از منظر میزان پرداختن به مسائل بومی، موضوعات سراسری و مباحث تخصصی دینی است.
روش پژوهش: در این مقاله سعی بر این است که مطبوعات محلی تخصصی را در چارچوب موضوعی مطبوعات دینی (سه نشریه الاسلام اصفهان، الاسلام شیراز و الدین والحیوه تبریز) مورد بررسی و سنجش قرار داده و مفاهیم مندرج در آن را مورد بازاندیشی قرار دهیم. بدین قرار از روش توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر مطالعات اسنادی/کتابخانه‌ای است به‌همراه استفاده از رویکرد تحلیل متن استفاده کرده و با تشکیل زنجیره مفاهیم استخراج‌شده، به واکاوی و استخراج مضامین اصلی مندرج در نشریات محلی تخصصی که صبغه دینی دارند، پی خواهیم برد.
یافته‌ها: در این مقاله یافته‌ها حاکی از آن است که مضامین و مفاهیمی همچون مناظرات دینی، زن در اسلام، حجاب در اسلام، اسلام و پیشرفت، آسیب‌شناسی جوامع اسلامی، علوم جدید در اسلام، شیوه‌های جدید ترویج دین، ظلم در اسلام و نظایر آن از جمله مهم‌ترین مفاهیم مستتر در مطلب نشریات دینی محلی تلقی می‌شوند.
نتیجه‌گیری: در مجموع نشریات دینی محلی دوره قاجار را می‌توان از منظر شیوه روزنامه‌نگاری و تخصصی بودن موفق و از منظر محتوا و به‌کار بردن مضامین دقیق، محافظه‌کار و دارای مشیء پرهیزگرایانه دانست وهمین نکته باعث شده تا در نهایت، دوام چندانی نیابند و ارتباط وثیقی با مخاطب زمانه خود پیدا نکنند. همچنین نقطه ضعف عمده این نشریات، نپرداختن به مسائل محلی ودغدغه‌های جوامع بومی است. کم‌تر مطلبی در این نشریات به‌چشم می‌خورد که دارای نگاهی محلی باشد. دست‌کم مسائل و آسیب‌های جامعه بومی خویش را از منظر دین بکاود و یا کاستی‌های آن را نشان دهد.
کلیدواژه‌ها
روزنامه‌نگاری تخصصی
مطبوعات دینی
مطبوعات محلی
نشریه الاسلام
نشریه الدین والحیوه
روزنامه نگاری، قاجار

عنوان مقاله English

An Analysis of Content and Thematic Patterns in the Local Religious Press of the Qajar-Era Iran

نویسندگان English

Dawood Agharafii 1
Robabeh Motaghedi 2
1 Corresponding Author, Assistant Professor of Research Institute, National library and archives of I.R. Iran, Tehran, Iran. E-mail: d-agharafii@nlai.ir
2 Assistant Professor of Research Institute, National library and archives of I.R. Iran, Tehran, Iran. E-mail: ro-motaghedi@nlai.ir
چکیده English

Objective:This article adopts an applied approach with the aim of identifying the content-related and thematic concepts embedded in specialized local publications. Its primary objective is to analyze the content patterns of the religious press during the Qajar period, with particular attention to the extent to which these publications addressed local versus national issues, as well as specialized religious topics.
Method: This study examines and evaluates specialized local press within the thematic framework of religious publications, focusing on three periodicals: "Al-Islam" (Isfahan), "Al-Islam" (Shiraz), and "Al-Din Wal-Hiveh" (Tabriz). The research reconsiders the concepts contained within these sources. To this end, the study employs an analytical-citation method alongside a text analysis approach. By constructing a chain of extracted concepts, the analysis identifies and elaborates upon the principal themes present in these locally published, religiously oriented periodicals.
Results: The findings indicate that key themes and concepts - including religious debates, the status of women in Islam, the hijab in Islam, Islam and progress, the pathology of Islamic societies, new sciences in Islam, novel methods of religious propagation, and the concept of oppression in Islam - constitute among the most significant content elements embedded within the local religious press of the period.
Conclusions: Overall, the local religious publications of the Qajar era can be regarded as relatively successful in terms of journalistic style and thematic specialization. However, in terms of content, they adopted a conservative and cautious approach, drawing upon precise but rigid thematic frameworks. This conservatism ultimately prevented these publications from achieving long-term sustainability and hindered their ability to establish a close and enduring connection with their contemporary readership. Furthermore, a principal shortcoming of these publications lies in their neglect of local issues and the specific concerns of regional communities. The content rarely adopts a genuinely local perspective; at a minimum, one would expect such publications to examine the challenges and harms facing their local communities through a religious lens, or to critically address the community's shortcomings. These expectations remain largely unfulfilled.

کلیدواژه‌ها English

Specialized Journalism
Religious Press
Local Press; Al-Islam Press
Al-Din va Al-Hayat Press; Newspaper; Qajar
منابع
 
باقری، الهه (1404). مطالعه مقایسه‌ای مطبوعات زنان در اصفهان وگیلان («زبان زنان» و «نامه نسوان شرق»)، فصلنامه   مسکویه، دوره هفدهم، شماره سوم (پیاپی 59)، تهران: ص39-56. 
براون؛ ادوارد گرانویل (1398). تاریخ مطبوعات و ادبیات ایران در عصر مشروطه، تهران: علم.  
پروین، ناصرالدین (1378)، تاریخ روزنامه‌نگاری ایرانیان و دگر پارسی‌نویسان، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
جوانمردی, فوزیه , آبادیان, حسین , فلاح توتکار, حجت و رحیمی, عبدالرفیع . (1398). بازتاب گفتمان پزشکی در مطبوعات دوره مشروطه و پهلوی اول. تاریخ علم، 17(1)، 117-134.
رسول‌اف، رامین (1389). نخستین‌های تاریخ مطبوعات ایران، تهران: جامعه‌شناسان.
سیدقطبی، سیدمهدی (1392). تاریخچه مطبوعات آذربایجان و تبریز با نگاهی به مجله الدین و الحیوه، تاریخ‌پژوهی، شماره 57. 80-95.
شرفی صفا,حبیب و رحیمی,فاطمه . (1401). اندیشه‌های نوین و نقش آن در ظهور و رشد مطبوعات دینی. فصلنامه علوم خبری، 11(2)، 94-72.
شعبانی، احمد (1385). فهرست روزنامه‌ها و مجله‌های اصفهان، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان.
صدرهاشمی، محمد (1364) تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان: کمال
عیوضی, حیدر (1391). نقد و بررسی ماهنامه الاسلام نخستین ماهنامه بین الادیانی در اصفهان دوره قاجار. آینه پژوهش23(136-135)، 99-102.
فیضی سخا، مهدی، منصب ناظر شرعیات؛ تطبیق و بررسی مندرجات مطبوعات با مبانی شرع در دوره قاجار و پهلوی، کارنامه تاریخ، پاییز و زمستان 1395، شماره 6.
قاسمی، سید فرید (1372). راهنمای مطبوعات ایران عصر قاجاریه (1252 ق- 1215 ش-1304 ش)، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (طبع و نشر). 
قاسمی، سید فرید (1375). نخستین مجله اسلامی چاپ تهران، ماهنامه فرهنگی و هنری کلک، شماره 84.
قربانی، حسینعلی، مجله الاسلام؛ نماینده مطبوعاتی نوگرایان دینی در عصر مشروطیت، کارنامه تاریخ، بهار و تابستان 1400، شماره 15.
قندی، حسین (1384). روزنامه‌نگاری تخصصی، تهران: مرکز تحقیقات ومطالعات رسانه‌ها.
کریمی, امیر و سلماسی زاده, محمد . (1404). «آموزش و تدریس تاریخ»: راهبردهای مجلات و روزنامه‌ها در ایران معاصر (1289 – 1320 ش). نشریه پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام, 19(36) 316-291.
محیط طباطبایی، میر سیدمحمد (1366). تاریخ تحلیلی مطبوعات ایران، تهران: بعثت.
نجفی، موسی (1384). اندیشه‌ سیاسی وتاریخ نهضت حاج‌آقا نورالله اصفهانی، تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران.
نشریه الاسلام [اصفهان]، 1320 ق. شماره های مختلف.
نشریه الاسلام [شیراز]، 1348-1346 ق. شماره‌های 1،2،3،5،6،7،8،9،10
نشریه الدین والحیوه، 1350-1349 ق. شماره‌های 1،2،3،4،5،6،8،9،10.
نشریه تدین، 1325 ق. شماره 4.
نشریه تمدن، 1324 ق. شماره 1.
 
References:
Al-Din va Al-Hayat Newspaper. (1930–1931). Nos. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 9, 10.
Al-Islam (Isfahan) Newspaper. [Various issues].
Al-Islam (Shiraz) Newspaper. (1927–1929). Nos. 1, 2, 3, 5, 6, 7, 8, 9, 10.
Bagheri, E. (2025). A comparative study of women's press in Isfahan and Gilan: "Zaban-e Zanan" and "Nameh-ye Nesvan-e Sharq". "Meskawayh Scientific Quarterly, 17"(3), 39–56. https://doi.org/10.82381/mosk.2025.1223791 (In Persian)
Brown, E. G. (2019). "History of Iran's press and literature during the Mashrotyat period (M. Abbasi, Trans.). Elmi Publishing House. (In Persian)
Eivazi, H. (2012). A dialogue between Islam and Christianity in the first decade of the 20th century in Isfahan. The Quarterly Journal Ayeneh-ye-Pazhoohesh, 23(135–136), 99–102. (In Persian)
Feyzisakha, M. (2016). The position of Shariah supervisory, monitoring and adaptation of press content with Shariah principles in the periods of Qajar and Pahlavi. Biannual Journal of Karnameh Tarikh, 2(6). (In Persian)
Ghandi, H. (2005). Specialized journalism. Media Research and Studies Center. (In Persian)
Ghasemi, S. F. (1993). Guide to the Iranian press of the Qajar era (1252 AH–1215 AH–1304 AH). Printing and Publishing Organization of the Ministry of Culture and Islamic Guidance. (In Persian)
Ghasemi, S. F. (1996). The first Islamic magazine published in Tehran. Kelk Monthly Cultural and Artistic Magazine, (84). (In Persian)
Handbook of public policy agenda setting. (2016). Edward Elgar Publishing.
Javanmardi, F., Abadin, H., Fallah Totkar, H., & Rahimi, A. (2019). Reflection of medical discourse in press of the constitutional and first Pahlavi periodicals. Journal for the History of Science, 17(1), 117–134. https://doi.org/10.22059/jihs.2019.277649.371475 (In Persian)
Karimi, A., & Salmasizadeh, M. (2025). Teaching and learning history: An analysis of the strategy of magazines and newspapers in contemporary Iran (1289–1320 AH). Journal of Historical Researches of Iran and Islam, 19(36), 291–316. https://doi.org/10.22111/jhr.2025.51073.3756 (In Persian)
Mohit Tabatabai, M. (1987). Analytical history of Iranian press. Ba'ath. (In Persian)
Najafi, M. (2005). Political thought and history of the movement of Hajj Agha Noorollah Isfahani. Institute for Contemporary Iranian History Studies. (In Persian)
Parvin, N. (1998). History of Iranian journalism and other Persian writers. Markaz-e-Nashr-e-Daneshgahi. (In Persian)
Qorbani, H. A. (2015). Al-Islam magazine: Press representative of religious modernist constitutional era. Biannual Journal of Karnameh Tarikh, 7(15). (In Persian)
Rasoulof, R. (2010). Firsts in the history of Iranian press. Jame-e-Shenasan. (In Persian)
Sadr Hashemi, M. (1948). History of Iranian newspapers and magazines. Kamal Publications. (In Persian)
SeyyedGhotbi, S. (2013). History of the press of Azerbaijan and Tabriz with a look at the magazine of Al-Din Va Al-Hayat. Tarikh Pazhohi Journal, (57), 80–95. (In Persian)
Shabani, A. (2006). List of Isfahan newspapers and magazines. Isfahan Municipality Cultural and Recreational Organization. (In Persian)
Sharafi Safa, H., & Rahimi, F. (2022). The role of modern ideas in the manifestation and growth of religious press. News Science Quarterly (NS), 11(2), 71–94. (In Persian)
Tadayyon Newspaper. (1917, August 9).
Tamaddon Newspaper. (1907, February 1).