علوم خبری

علوم خبری

ارائه راهکارهای مؤثر رسانه‌ای در مقابله با بحران حاشیه‌نشینی مشهد (مورد مطالعه: صداوسیمای خراسان رضوی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
علیرضا خسروی 1
میترا افضلی فاروجی 2
صادق شکری 3
1 دانشجوی دکتری، گروه روزنامه‌نگاری و مدیریت رسانه، دانشکده علوم ارتباطات، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران. (نویسنده مسئول)، رایانامه: ali313reza@yahoo.com
2 دکتری مدیریت رسانه، دانشگاه تهران، تهران، ایران . رایانامه: afzali.ir@gmail.com
3 دانشجوی دکتری، گروه روزنامه‌نگاری و مدیریت رسانه، دانشکده علوم ارتباطات، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران. رایانامه: sadegh_shokri@atu.ac.ir
10.22034/lrsi.2026.491199.1285
چکیده
هدف: موضوع حاشیه‌نشینی مشهد از این جهت بسیار اهمیت دارد که در آخرین آمار ارائه شده از جمعیت مردم این مناطق در سال 1399 که توسط روزنامه خراسان در دسترس قرارگرفته است، بیش از یک میلیون و سیصد هزار نفر در حاشیه شهر مشهد زندگی می‌کنند یعنی بیش از یک سوم جمعیت مشهد و به دلایل متفاوت همچون مشکلات اقتصادی و گرانی مسکن، این جمعیت روز به روز نیز افزایش پیدا می‌کند و این بحران نیز روز به روز بزرگ‌تر و حادتر می‌شود. همچنین شهر مشهد به عنوان دومین شهر بزرگ ایران و وجود حرم مطهر امام رضا(ع)، همیشه در مرکز توجهات مردم داخل و خارج کشور نیز بوده است و این مسئله اهمیت پرداختن به این بحران را دوچندان می‌کند. به دلیل ماهیت متفاوت بحران‌های اجتماعی نمی‌توان برای همه‌ی بحران‌ها یک نسخه خروج از بحران پیچید. حتی در بحران‌های مشابه نیز با توجه به شرایط منحصربفرد اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، جغرافیایی و فرهنگی هر شهر باید در مرحله‌ی پیش از بحران، به دنبال راهکارهای خروج از بحران برای هر منطقه بود. در بحران حاشیه‌‌نشینی نیز این موضوع صدق می‌کند چون شرایطی که باعث ایجاد بحران حاشیه‌نشینی در یک شهر شده است متفاوت از شهری دیگر است. حاشیه‌نشینی، یک مفهوم ذهنی بوده و مصادیق آن از شهری به شهر دیگر و از کشوری تا کشور دیگر متفاوت است. از این رو در این پژوهش به دنبال یافتن راهکارهای رسانه‌ای برای مقابله با بحران حاشیه‌نشینی مشهد هستیم تا با بهره‌گیری از قدرت رسانه محلی و کارکرد مدیریت بحران از طریق رسانه‌ها، به حل چالش فوق بپردازیم. رسانه‌ها می‌توانند با نقش‌آفرینی مناسب خود از شکل‌گیری بحران‌ها جلوگیری کنند و یا در حین و پس از شکل‌گیری بحران‌ها، به حل آن کمک کنند. بررسی بحران حاشیه‌نشینی شهر مشهد و ارائه راهکارهای رسانه ای برای شبکه استانی صداوسیمای خراسان رضوی در این بحران هدف و مسئله اصلی این مقاله است.
روش: این پژوهش از نوع کیفی و جامعه هدف آن متخصصین و مسئولین فعال در رفع بحران حاشیه‌نشینی شهر مشهد هستند که با استفاده از روش نمونه‌گیری هدفمند گلوله برفی تعداد 16 نفر از متخصصین و مسئولین انتخاب شدند و برای گردآوری داده‌ها از ابزار مصاحبه عمیق استفاده شد. برای تجزیه‌وتحلیل مصاحبه‌های انجام شده از روش تحلیل مضمون استفاده شد که در مجموع 57 کد استخراج شد که در 19 مقوله و 3 مفهوم اساسی دسته‌بندی شدند.
یافته‌ها: مفاهیم استخراج شده برای رفع بحران عبارتند از دلایل عدم ساخت برنامه‌های مرتبط به بحران حاشیه‌نشینی، انتظارات و راهکارهای برون‌رفت از این بحران و آسیب‌های محتوایی برنامه‌های تولیدی سیمای خراسان رضوی در خصوص بحران حاشیه‌نشینی.
نتیجه‌گیری: از مفاهیم استخراج شده و پیشینه‌های این پژوهش که برای استخراج آنها از روش مطالعه اسنادی و کتابخانه‌ای استفاده شد، می‌توان دریافت که برای مدیریت بحران حاشیه‌نشینی در مشهد، ضمن توجه به مراحل بحران، ابتدا باید با رفع آسیب‌های محتوایی برنامه‌های تولیدی فعلی شامل نگاه غلط به حاشیه شهر و دامن زدن به تبعیض شهری توأم با دوقطبی‌سازی شهر، اقدام به هویت‌سازی برای حاشیه شهر نمود و از بازنمایی صِرف اثرات مخرب حاشیه‌نشینی فاصله گرفت و به ارائه راهکارهای بهبود در حوزه‌های اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، دینی، آموزشی، سلامت، مهاجرت، اعتیاد وغیره پرداخت. همچنین می‌بایست با پرهیز از اتّخاذ رویکرد محافظه‌کارانه و با هدایت کنش رسانه‌ای از انفعالی به فوق‌فعال و البته با تخصیص بودجه کافی به رسانه محلی، انتظار عملکرد پیش‌بینانه، پیشگیرانه و آماده‌سازانه از سیمای خراسان رضوی در مدیریت بحران حاشیه‌نشینی شهر مشهد را داشت.
کلیدواژه‌ها
رسانه محلی
صداوسیما
بحران
مدیریت بحران
حاشیه‌نشینی

عنوان مقاله English

Effective Media Solutions for Addressing Marginalization in Mashhad: A Case Study of Khorasan Razavi Radio and Television

نویسندگان English

Alireza Khosravi 1
Mitra Afzali Faruji 2
Sadegh Shokri 3
1 Corresponding author, Ph.D. Candidate, Department of Journalism and Media Management, Faculty of Media and Information Sciences, Allameh Tabataba'I University, Tehran, Iran. E-mail: ali313reza@yahoo.com
2 PhD.of Media Management, University of Tehran, Tehran, Iran. E-mail: afzali.ir@gmail.com
3 Ph.D. Candidate, Department of Journalism and Media Management, Faculty of Media and Information Sciences, Allameh Tabataba'I University, Tehran, Iran. E-mail: sadegh_shokri@atu.ac.ir
چکیده English

Objective:The issue of marginalization in Mashhad is of considerable significance, as the latest statistics provided by the Khorasan Newspaper in 2010 indicate that over 1.3 million people reside in the peripheral areas of the city, accounting for more than one-third of Mashhad's total population. This population is steadily increasing due to factors such as economic hardship and escalating housing costs, thereby rendering the crisis progressively more acute. Furthermore, Mashhad, as the second-largest city in Iran and the site of the holy shrine of Imam Reza (AS), has consistently attracted the attention of both domestic and international audiences, which further underscores the urgency of addressing this issue. Given the heterogeneous nature of social crises, a uniform solution cannot be prescribed for all such phenomena. Even in seemingly similar crises, solutions must be tailored to the unique social, political, economic, geographical, and cultural conditions of each locality, particularly during the pre-crisis stage. This principle holds true for the marginalization crisis, as the factors contributing to marginalization in one city differ substantially from those in another. Marginalization is inherently a subjective concept, and its manifestations vary across cities and countries. Accordingly, this research seeks to identify media-based solutions to address the marginalization crisis in Mashhad, leveraging the capacity of local media and the functions of crisis management through media channels. The media can either prevent the formation of crises through appropriate proactive roles or contribute to their resolution during and after their emergence. Investigating the marginalization crisis in Mashhad and proposing media-driven strategies for the Khorasan Razavi Provincial Broadcasting Network constitutes the primary objective and central concern of this article.
Method: This research adopts a qualitative approach. The target population consists of experts and officials actively engaged in addressing the marginalization crisis in Mashhad. Employing a purposive snowball sampling method, 16 experts and officials were selected for participation. In-depth interviews were utilized as the data collection instrument. Thematic analysis was employed to analyze the interview data, resulting in the extraction of 57 codes, which were subsequently categorized into 19 sub-themes and 3 overarching themes.
Results:The extracted themes pertaining to crisis resolution encompass: (1) the reasons for the lack of program production addressing the marginalization crisis; (2) expectations and proposed solutions for overcoming this crisis; and (3) content-related deficiencies in the programs currently produced by Sima Khorasan Razavi concerning the marginalization crisis.
Conclusions:Drawing upon the extracted themes and the theoretical background of this research-obtained through documentary and library study methods-it is evident that effective management of the marginalization crisis in Mashhad requires, while attending to the various stages of crisis development, a multi-pronged approach. First, it is necessary to rectify the content deficiencies inherent in current programming. These deficiencies include a flawed perception of peri-urban areas, the exacerbation of urban discrimination, and the polarization of the city. Second, efforts should be directed toward fostering a distinct identity for the peripheral areas, moving beyond the mere representation of the detrimental effects of marginalization, and instead offering constructive solutions across social, cultural, economic, religious, educational, health, immigration, and addiction-related domains. Third, it is imperative to avoid a conservative approach; rather, media action should be redirected from passivity to hyperactivity. This transition, supported by the allocation of adequate budgetary resources to local media, would enable the Khorasan Razavi Television Network to adopt a predictive, preventive, and preparatory role in managing the marginalization crisis in Mashhad.

کلیدواژه‌ها English

Crisis
Crisis Management
Local Media
IRIB
Mmarginalization
منابع
باقری، شهلا، و کریمی کیا، محمدصادق (۱۴۰۰). مدل‌یابی خط‌مشی‌گذاری فرهنگی پدیده حاشیه‌نشینی در اهواز. توسعه محلی (روستایی-شهری)، ۱۳(۲)، ۵۶۱–۵۸۴. https://doi.org/10.22059/jrd.2022.334052.668694
خاکپور، براتعلی، و هادی‌زاده بزاز، مریم (۱۳۹۱، اردیبهشت). تحلیلی بر علل ساختاری مهاجرت، شهرنشینی و اسکان غیررسمی در ایران با نگرش ویژه بر کلان‌شهر مشهد . چهارمین کنفرانس برنامه‌ریزی و مدیریت شهری، مشهد، ایران.
ربانی، رسول، و ربیعی، کامران (۱۳۸۹). حاشیه‌نشینی و فضای شهری: بازتولید اجتماع غریبه‌ها (مطالعه موردی: محله عرب‌های ملک‌شهر اصفهان). بررسی مسائل اجتماعی ایران، ۱(۳)، ۲۹–۵۸.
رشیدی، احتشام، نوری، مهدی، و نکوئی، محمدعلی (۱۳۹۳). شناسایی کارکردهای رسانه‌های جمعی در مدیریت بحران بلایای طبیعی بر اساس فرایند تحلیل شبکه‌ای. فصلنامه مدیریت بحران، ۳(۲)، ۱۵–۲۴.
شاطریان، محسن، و اشنویی، امیر (۱۳۹۲). عوامل مؤثر بر شکل‌گیری حاشیه‌نشینی در شهر کاشان (مطالعه موردی: محله غرباتها و پمپ رعیتی). فصلنامه جغرافیا (انجمن جغرافیایی ایران)، ۱۱(۳۶)، ۱۹۹–۲۱۴.
صالحی امیری، سیدرضا، و خدائی، زهرا (۱۳۸۹). ویژگی‌ها و پیامدهای اسکان غیررسمی و حاشیه‌نشینی شهری (مورد مطالعه: کلان‌شهر تهران). بررسی مسائل اجتماعی ایران، ۱(۳)، ۶۵–۸۰.
صفری، مرتضی، و جعفری، مصطفی (۱۴۰۰). رسانه‌های محلی و توسعه؛ مطالعه موردی استان زنجان. جامعه‌شناسی اقتصادی و توسعه، ۱۰(۱)، ۱۳۱–۱۵۹. https://doi.org/10.22034/jeds.2021.42435.1469
صمدی، مجتبی، و منصوری، سمانه (۱۳۹۸). خدمات رسانه‌ای جایگزین و سیاست‌گذاری رسانه‌ای در یک بحران. علوم خبری، ۸(۳)، ۴۷–۷۲.
غلامی، روح‌الله، سیفی کفشگری، محسن، و شهبازی، نجفعلی (۱۳۹۲). عوامل اقتصادی و اجتماعی حاشیه‌نشینی در ایران (مطالعه موردی: کلان‌شهر تهران). فصلنامه آفاق امنیت، ۶(۲۰)، ۱۶۷–۱۹۶.
فرید، یدالله (۱۳۹۰). جغرافیا و شهرشناسی (چاپ هشتم). تبریز: انتشارات دانشگاه تبریز.
قنبری، سعید، و آزاددوست، مصطفی (۱۳۹۵). کارکردها و رویکردهای رسانه در مدیریت بحران. دومین همایش ملی رسانه، ارتباطات و آموزش‌های شهروندی، تهران.
مالکی، محمد، و زیدون، حسین (۱۳۹۸). نقش رسانه‌ها در مدیریت بحران. علوم خبری، ۸(۳۲)، ۷۳–۹۰.
مهدوی، مسعود (۱۳۹۲). مقدمه‌ای بر جغرافیای روستایی ایران (جلد اول): شناخت مسائل جغرافیایی روستاها. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
مولای زاهدی، فاطمه السادات (۱۴۰۲). شناسایی شیوه‌های آموزشی مواجهه با سیل در تلویزیون ایران. علوم خبری، ۱۲(۴۷)، ۳۱–۶۲.
نقدی، اسدالله، و زارع، صادق (۱۳۹۰). الگوی زیست حاشیه، تهدیدی برای توسعه و سلامت پایدار شهری. مطالعات شهری، ۱(۱)، ۱۲۵–۱۴۶.
هزارجریبی، جعفر، شالچی، سمیه، و وزیری، مهدی (۱۴۰۲). نسبت سیاست‌های حاشیه‌نشینی و هویت ساکنان حاشیه (مورد مطالعه: حاشیه‌نشینی تهران). جامعه‌شناسی اقتصادی و توسعه، ۱۲(۲)، ۱۰۱–۱۱۸.
وزارت مسکن و شهرسازی، و وزارت کشور (۱۳۸۳). سند توانمندسازی و ساماندهی سکونتگاه‌های غیررسمی (مصوب ۱۳۸۲ هیئت وزیران). تهران: سازمان عمران و بهسازی شهری.
 
References
Bagheri Miab, S., & Karimi Kia, M. S. (2022). Modeling cultural policy in the slums of the city of Ahvaz. Journal of Community Development (Rural-Urban), 13(2), 561–584. https://doi.org/10.22059/jrd.2022.334052.668694 (In Persian)
Ball-Rokeach, S. J., & DeFleur, M. L. (1976). A dependency model of mass media effects. Communication Research, 3(1), 3–21.
Boin, A., 't Hart, P., Stern, E., & Sundelius, B. (2017). The politics of crisis management: Public leadership under pressure (2nd ed.). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/9781316339380
Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101.
Coombs, W. T. (2019). Ongoing crisis communication: Planning, managing, and responding (5th ed.). SAGE Publications.
Entman, R. M. (1993). Framing: Toward clarification of a fractured paradigm. Journal of Communication, 43(4), 51–58.
Farid, Y. (2011). Geography and urban studies. University of Tabriz Press. (In Persian)
Federal Emergency Management Agency. (n.d.). Emergency management: Definition, vision, mission, and principles. U.S. Department of Homeland Security. https://emilms.fema.gov/is_0908/media/63.pdf
Ghanbari, S., & Azaddoost, M. (2016). Functions and approaches of media in crisis management. In Proceedings of the 2nd National Conference on Media, Communication and Citizenship Education (Paper No. MCCE02_057). Tehran, Iran. (In Persian)
Gholami, R., et al. (2013). Economic and social factors of marginalization in Iran: A case study of Tehran metropolis. Ofoghe Amniat [Security Horizons], 6(20), 167–196. (In Persian)
Hazarjaribi, J., et al. (2023). The relationship between slum-dwelling policies and the identity of slum dwellers (Case study: Slum dwelling in Tehran). Journal of Economic Sociology and Development, 12(2), 101–118. https://doi.org/10.22034/jeds.2023.57758.1742 (In Persian)
Khakpour, B., & Hadizadeh Bazaz, M. (2012, April). Analytical study of the structural causes of migration, urbanization, and informal settlement in Iran with special focus on Mashhad metropolis [Paper presentation]. 4th Conference on Urban Planning and Management, Mashhad, Iran. (In Persian)
Khalil, M. G. (2018). The impact of strategic planning on crisis management styles in the 5-star hotels. Journal of Hotel & Business Management, 7(1), 1–9. https://doi.org/10.4172/2169-0286.1000169
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. SAGE Publications.
Liu, B. F., et al. (2023). Digital crisis communication theory: Current landscape and future trajectories. In C. Botan & E. Sommerfeldt (Eds.), Public Relations Theory III. Routledge.
Mahdavi, M. (2013). An introduction to rural geography of Iran (Vol. 1): The study of rural geographical circumstances. SAMT Publications. (In Persian)
Maleki, M., & Zaydoon, H. (2020). The role of media in crisis management. Journal of News Sciences, 8(32), 73–90. (In Persian)
Mason, A. (2016). Media frames and crisis events: Understanding the role of message framing. Business and Professional Communication Quarterly, 79(3), 292–313.
McCombs, M. E., & Shaw, D. L. (1972). The agenda-setting function of mass media. *Public Opinion Quarterly, 36(2), 176–187.
Mehrabanifar, H. (2024). Studying the ratio of local media and popular governance in the upstream media policies of the Islamic Republic of Iran. Interdisciplinary Civilizational Studies of the Islamic Revolution, 2(7), 135–161. https://doi.org/10.28211685/CIR.2404.1116.2.7.6 (In Persian)
Ministry of Housing and Urban Development of Iran. (2003). Document on empowerment and organization of informal settlements [Sanad-e tavānmandsāzi va sāmāndahi-ye sekūnatgāh-hāye gheyr-e rasmi]. First Vice President's Office, Cabinet of Ministers. (In Persian)
Morrison, N., & Davies, M. (2014). Accessing the public sphere in Africa through a slum radio project. In T. Askanius & L. S. Ostergaard (Eds.), Reclaiming the public sphere (pp. 201–221). Palgrave Macmillan.
Mowlay Zahedi, F. A. (2024). Identifying educational methods for flood confrontation on Iranian television. Journal of News Sciences, 12(47), 31–62. (In Persian)
Naghdi, A., & Zare, S. (2011). Marginal living pattern: A threat to sustainable urban development and health. Urban Studies [Motale'at-e Shahri], 1(1), 125–146. (In Persian)
Patton, M. Q. (2015). Qualitative research & evaluation methods (4th ed.). SAGE Publications.
Rabbani, R., & Rabiee, K. (2010). Marginalization and urban space: Reproducing a community of strangers (Case study: Arabs' neighborhood of Malekshahr, Isfahan). Iranian Journal of Social Problems [Barrasi-ye Masa'el-e Ejtema'i-ye Iran], 1(3). (In Persian)
Rashidi, E., et al. (2015). Identifying and prioritizing the functions of mass media in disaster management by using analytic network process. Crisis Management Biannual Scientific-Research Journal, (6), 16–24. (In Persian)
Rosenthal, U., Boin, A., & Comfort, L. K. (Eds.). (2001). Managing crises: Threats, dilemmas, opportunities. Charles C Thomas Publisher.
Safari, M., & Jaefari, M. (2021). Local media and development: Case study of Zanjan province. Journal of Economic Sociology and Development, 10(1), 131–159. https://doi.org/10.22034/jeds.2021.42435.1469 (In Persian)
Salehi Amiri, S. R., & Khodaei, Z. (2010). Characteristics and consequences of informal settlement and urban marginalization (Case study: Tehran metropolis). Iranian Journal of Social Problems [Barrasi-ye Masa'el-e Ejtema'i-ye Iran], 1(3), 65–80. (In Persian)
Samadi, M., & Mansouri, S. (2020). Alternative media services and media policymaking in a crisis. Journal of News Sciences, 8(3), 47–72. (In Persian)
Shaterian, M., & Oshnoei, A. (2013). Factors affecting the formation of marginalization in Kashan: Case study of Ghorbatha neighborhood and Pump Ra'iyati. Geography [Joghrafia], 11(36), 201–214. (In Persian)
Simmons, R. E., et al. (2015). Media and developmental news in slums of Ecuador and India. Journalism Quarterly, 45(4), 698–705.
UN-Habitat. (2003). The challenge of slums: Global report on human settlements. Earthscan.
UN-Habitat. (2018). Indicator 11.1.1 training module: Adequate housing and slum upgrading. United Nations Human Settlements Programme. https://unhabitat.org/sites/default/files/2020/06/indicator_11.1.1_training_module_adequate_housing_and_slum_upgrading.pdf
UN-Habitat. (2023). Global action plan for sustainable urban development. United Nations Human Settlements Programme. https://unhabitat.org/sites/default/files/2023/05/global_action_plan_22-05-23.pdf